Stara crkva
u Jarmenovcima
Na blagom uzvišenju iznad sela Jarmenovci u centralnom delu porte, nedaleko od nove crkve, nalazi se crkva posvećena Sv. Bogorodici. Prvobitno, ova crkvica bila je sredinom XVIII veka sagrađena u obližnjem selu Belanovici, ali je 1860. godine prilikom gradnje nove crkve, preneta u Jarmenovce.
Crkva po svojoj unutrašnjoj konstrukciji podseća na tip crkve brvnare, dok njen spoljni izgled daje utisak građevine sa bondručnim sistemom i dvovodnim krovom blagog nagiba, tako da više liči na profani objekat nego na hram.
Izdužne je osnove sa trostranom apsidom na istočnom delu. Zidovi su omalterisani i žuto okrečeni. Zasvedena je poluobličastim svodom. Sastoji se od manje priprate i naosa.
Od ikonostasa iz XVIII veka očuvane su samo carske dveri i dve prestone ikone. Na carskim dverima naslikane su Blagovesti, a prestone ikone su sa predstavama Bogorodice i Hrista Pantokratora.
Ikonopisac koji je slikao ove ikone bio je poreklom Grk što se može videti iz potpisa koji je ostavio u donjem levom uglu na prestonoj ikoni Bogorodice. Pored potpisa majstora na ikoni se nalazi i tekst donatora sa godinom nastanka ikona koja je teško čitljiva, ali je sigurno da su ikone nastale u devetoj deceniji XVIII veka.
Sve ikone rašene su u tehnici tempere na dasci koja je prethodno dobro grundirana. Ikone su slikane u klasičnim tradicijama, boje su upotrebljene čisto, bez valera, a pozadina i oreoli zlatni. Ikone su ujednačenog kvaliteta, pripadaju istom majstoru i pokazuju njegovo veliko poznavanje zanata i dobru tradiciju.
Po narodnom predanju, crkvu u Goroviču je podigao despot Stefan Lazarević uoči polaska na Nikopoljsku bitku 1396. godine. Sudeći po arhitektonskim odlikama i stilskim osobenostima, ona je svakako iz vremena o kome predanje govori, s kraja 14. ili početka 15. veka i pripada moravskoj graditeljskoj školi.
Stara crkva u Goraviču
Ostaci crkve posvećene Preobraženju Hristovom nalaze se na seoskom groblju u selu Gorovič kod Topole. O njoj nema nikakvih značajnijih pomena u istorijskim izvorima, što u velikoj meri otežava datovanje. Po narodnom predanju, crkvu je podigao despot Stefan Lazarević uoči polaska na Nikopoljsku bitku 1396. Godine. Sudeći po arhitektonskim odlikama i stilskim osobenostima, ona je svakako iz vremena o kome predanje govori, s kraja XIV ili početka XV veka i pripada moravskoj graditeljskoj školi.
Trikonhalne je osnove sa velikom polukružnom apsidom na istočnom delu i manjim bočnim pevnicama na severnoj i istočnoj strani. Izduženog je oblika sa pripratom dozidanom u XVII veku, a potom i prostranim egzonarteksom sagrađenim u XVIII veku. Ukupne dimenzije crkve su 20m x 7m, sa visokim masivnim zidovima.
Poluobličasti svod znatnog raspona očuvan je samo u oltarskom prostoru, iznad koga je deo dvovodnog krova pokrivenog limenom pokrivkom. Zidana je od lomljenog i pritesanog kamena, a unutrašnji zidovi su bili omalterisani i živopisani, ali je od tih živopisa ostao tek po koji fragment.
Fasade su jednostavno obrađene bez dekorativne plastike, izuzev ukrasa na krovnom vencu i portalima. Кordonski venac je sastavljen od niza konzola i slepih arkada i prostire se celom dužinom severnog i južnog zida. Do XIX veka crkva je bila u upotrebi, međutim, tada se u potpunosti urušila, a ikonostas je prenet u crkvu sela Saranova.
Crkva Sv. Preobraženja Gospodnjeg
Crkva “Sv. Preobraženja Gospodnjeg“ nalazi se u selu Žabari kod Topole, u neposrednoj blizini glavnog puta koji prolazi selom. Sagrađena je sredinom XIX veka i svojom visinom od 36m, svrstava se u najveće sakralne građevine šumadijske eparhije.
Crkva ima ograđenu portu, u čijem sklopu se nalazi i sveštenički dom. Glavni prilaz objektu je sa istočne strane, odakle vodi pristupna staza.
Pretpostavlja se da je na jugoistočnoj strani ispod nadgrobnika sa inicijalima M.G. sahranjen njen ktitor, koji je sa blagoslovom Miloša Obrenovića podigao ovaj hram.
Reč je o jednobrodnoj građevini trikonhalne osnove, arhitektonike koja odiše obeležjima barokno-klasicističkog stila, a koja pruža utisak katedralnog izgleda. Oltarski prostor na istočnoj strani završava se polukružnom apsidom, a sa strana su pevničke apside istovetnog oblika. Brod je zasvođen poluobličastim svodom pokrivenim dvoslivnim krovom. Na zapadnoj strani nalazi se mala priprata sa galerijom, zasvođena krstastim svodovima, iznad koje se nalazi dominantni barokni zvonik.
Zvonik je pokriven tipičnim “baroknim kubetom“ na kvadratnoj osnovi, sa pokrivačem od bakarnog lima. Iznad oltarskog prostora nekada se nalazilo još jedno kube, sve do 1909. godine, kada je porušeno u zemljotresu.
Prilikom pomenutog zemljotresa, bio je srušen gornji deo Crkve – prvobitni svod sa nosećim lukovima od opeke, delovi zidova iznad svoda i krovna konstrukcija. Unutrašnjost Crkve je malterisana i omalana 1971. godine, a neadekvatni postojeći svod od drveta je oslikan. Pod u objektu je od glaziranih raznobojnih betonskih pločica.
Skromnu fasadnu plastiku čini niz slepih arkadica izvedenih u malteru i smeštenih iznad šest lučno zasvođenih otvora, kao i krovni venac sa severne i južne strane.
Svi portali su uokvireni crvenim peščarom, dok je na unutrašnjoj strani nadvratnika uklesano više posveta na crkvenoslovenskom jeziku. Drveni ikonostas izrezbaren je u neoklasicističkom stilu sa nizom stilizovanih biljnih prepleta i osam belih korintskih stubova. Na njemu se nalazi devetnaest ikona, srpskog slikara Steve Todorovića. Rađene su tehnikom uljanih boja uz evidentan uticaj nazarenske slikarske škole.
Crkva Taplara pod šindrom
u Pavlovcu
Nekoliko kilometara severozapadno od Natalinaca u zaseoku Pavlovac nalazi se crkva brvnara posvećena Sv. caru Кonstantinu i carici Jeleni. Oko crkve nalaze se brojni nadgrobni spomenici koji su položeni i do samih temelja crkve, sa istočne i južne strane. Tu je nekada bilo staro seosko groblje koje je vremenom napušteno. Sa zapadne strane crkve u drugoj polovini XIX veka sagrađen je drveni zvonik.
Tačan datum podizanja crkve nije poznat, ali je najverovatnije sagrađena dvadesetih godina XIX veka. U novijoj crkvi u Natalincima čuvaju se ikone koje su prenete iz pavlovačke crkve. Poznato je da su ove ikone u pavlovačku crkvu prenete 1827. godine iz stare saborne crkve Sv. Arhanđela u Beogradu kada je ona srušena, tako da se iz toga može zaključiti da je crkva brvnara tada već bila sagrađena. Na tavanici trema ispisana su crvenom i crnom bojom imena majstora graditelja:“Dimitrije, Marko, Stojadin, Stanojlo…“ ali bez datuma podizanja. Dograđena je 1842. godine o čemu svedoči zapis na šašovcu tavanice trema.
Crkva je jednobrodna građevina u obliku lađe, sa višeugaonim istočnom apsidom. Dugačka je 17m, a široka 5m. Postavljena je na plitkim temeljima od lomljenog kamena. Кonstrukciju zidova čine horizontalno slagana, na krajevima užljebljena hrastova brvna koja su učvršćena vertikalnim stubovima.
Ovakva konstrukcija zidova razlikuje se od ostalih crkava brvnara, ali je to i razumljivo s obzirom na to da su na crkvi u Pavlovcu brvna bradvom „iskljucana“ i sa obe strane, spolja i iznutra, blatom olepljena i okrečena.
Кrov na ovoj crkvi nije tako visok i strm kao kod ostalih crkava brvnara, ali je prekriven drvenom šindrom složenom u osam redova. Međutim, karakteristika ovog krova je u tome što njegov zapadni deo nije zasveden u obliku kupe već ravno, dok je istočni deo zasveden kao kod svih brvanara.
Кrov na ovoj crkvi nije tako visok i strm kao kod ostalih crkava brvnara, ali je prekriven drvenom šindrom složenom u osam redova. Međutim, karakteristika ovog krova je u tome što njegov zapadni deo nije zasveden u obliku kupe već ravno, dok je istočni deo zasveden kao kod svih brvanara.
Crkva se sastoji od tri dela: priprate, centralnog i oltarskog dela. Pod u crkvi je od opeke kvadratnog formata, a tavanica od profilisanog bukovog šašovca, koritasto zasvedenog. Sledeći detalj koji predstavlja vrednost, kao profilisani i obrađen detalj u crkvi, je pregrada koja deli pripratu od centralnog dela crkve.
Zapadna vrata na crkvi posebno su ukrašena nakovanim profilisanim lajsnama, koja izgledaju veoma dekorativno. Ostali detalji u crkvi su takođe bogato ornamentisani kao rogovi, dolap, reza na severnim vratima.
